Kaldırma işlerinde iş güvenliği: operatör, sapan ve yük bağlama

Vinçle yapılan kaldırma işleri, doğru planlandığında hızlı ve güvenli bir şekilde tamamlanır. Ancak küçük bir ihmal, örneğin yanlış bağlanmış bir yük, yıpranmış bir sapan ya da çalışma alanına giren bir yaya, ciddi sonuçlara yol açabilir. Bu yazıda kaldırma işlerinde güvenliği belirleyen temel unsurları, vinç kiralayan biri olarak sorabileceğiniz sorular üzerinden anlatıyoruz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. İş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri, işin niteliğine ve tarafların durumuna göre değişir. Somut durumunuz için güncel mevzuatı ve gerekirse bir iş güvenliği uzmanının görüşünü esas alın.

Yasal çerçeve

Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliğinin temel çerçevesi 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile çizilir. Kaldırma makineleri gibi iş ekipmanlarının kullanımına ilişkin kurallar ise İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği başta olmak üzere ilgili düzenlemelerde yer alır. Bu düzenlemeler; ekipmanın uygunluğunu, kontrollerini, kullanacak kişilerin yetkinliğini ve çalışma alanının güvenliğini kapsar.

Kiralama ilişkilerinde sorumlulukların nasıl paylaşıldığı, işin ve sözleşmenin yapısına göre değişebilir. Bu nedenle kimin hangi konudan sorumlu olduğunu teklif ve sözleşme aşamasında yazılı olarak netleştirmeniz önerilir.

Yetkin operatör

Vincin güvenli kullanımı, büyük ölçüde operatörün bilgisine ve deneyimine bağlıdır. Operatör; makinenin yük tablosunu okuyabilmeli, zemin ve hava koşullarını değerlendirebilmeli ve gerektiğinde çalışmayı durdurabilmelidir.

Sorabileceğiniz sorular

• Operatörün mesleki yeterlilik ya da ilgili eğitim belgeleri var mı?
• Operatör bu tür ve büyüklükteki makinelerde deneyimli mi?
• Uzun süren işlerde operatörün dinlenmesi nasıl planlanıyor?

Belgeleri istemek, firmaya güvenmediğiniz anlamına gelmez; tersine, işini düzgün yapan firmalar bu soruları olağan karşılar.

Makinenin kontrolleri

Kaldırma makinelerinin belirli aralıklarla, yetkili kişilerce periyodik kontrolden geçirilmesi gerekir. Kontrol raporu, makinenin kontrol tarihinde güvenli çalışma koşullarını sağladığını gösterir. Firmadan makinenin güncel periyodik kontrol raporunu istemeniz önerilir.

Periyodik kontrolün yanı sıra operatörün her çalışma öncesinde makineyi gözle kontrol etmesi de önemlidir. Halatlar, kancalar, hidrolik hortumlar ve destek ayakları bu kontrolün temel parçalarıdır.

Sapan ve yük bağlama

Kaldırma kazalarının önemli bir kısmı, yükün doğru bağlanmamasıyla ilgilidir. Yük bağlama, en az vinç kullanımı kadar bilgi gerektiren bir iştir.

Doğru sapan seçimi

Sapanlar; zincir, çelik halat ya da tekstil (polyester) malzemeden yapılabilir. Her sapanın üzerinde taşıyabileceği en yüksek yük belirtilir. Bu değer, sapanın bağlanma açısına ve şekline göre değişir. Keskin kenarlı yüklerde tekstil sapanlar kesilebilir; bu durumda köşe koruyucular kullanılmalıdır.

Yıpranmış ekipman

Kesik, ezik, düğümlenmiş ya da etiketi okunmayan sapanlar kullanılmamalıdır. Kanca emniyet mandalının çalıştığından emin olunmalıdır.

Ağırlık merkezi

Yükün ağırlık merkezi bilinmeden yapılan bağlama, yükün havada dönmesine ya da devrilmesine neden olabilir. Makine ve ekipman taşımalarında üreticinin önerdiği kaldırma noktalarının kullanılması önerilir. Bu bilgi genellikle kullanım kılavuzunda yer alır.

Kimin bağlayacağı

Yükü kimin bağlayacağı önceden belirlenmelidir. Bazı işlerde firma bağlama personeli sağlar; bazılarında bu iş sizin ekibinize kalır. Bağlamayı yapacak kişinin bu konuda bilgili olması gerekir.

İşaretçi ve iletişim

Operatör yükü her zaman göremeyebilir. Bina arkasına, çatıya ya da çukura yapılan kaldırmalarda bir işaretçinin operatörü yönlendirmesi gerekir. İşaretçi ile operatör arasında el işaretleri ya da telsiz gibi açık bir iletişim yöntemi belirlenmelidir. Aynı anda birden fazla kişinin operatöre talimat vermesi karışıklığa yol açar; talimatı tek bir kişi vermelidir.

Çalışma alanının güvenliği

Yükün altında durulmaz

Asılı yükün altında hiç kimse durmamalı ve yük insanların üzerinden geçirilmemelidir. Çalışma alanı şeritle kapatılmalı, yayalar ve araçlar yönlendirilmelidir.

Enerji hatları

Enerji hatlarına yaklaşmak hayati risk taşır. Çalışma alanında enerji hattı varsa güvenli mesafe korunmalı ve gerektiğinde dağıtım şirketiyle iletişime geçilmelidir.

Zemin

Destek ayaklarının yerleşeceği zemin sağlam olmalıdır. Rögar kapakları, yeni dolgu alanlar ve yumuşak toprak risk oluşturur. Ayakların altına uygun taban plakaları yerleştirilmelidir. Ayrıntılar için vinç kiralama öncesi saha hazırlığı ve izinler yazısına göz atabilirsiniz.

Hava koşulları

Rüzgâr, yağmur ve buz, kaldırma işlerinin güvenliğini doğrudan etkiler. Hava koşullarının etkilerini vinç ve sepetli platformda rüzgâr ve hava koşulları yazısında ayrıntılı olarak anlattık.

Kişisel koruyucu donanım

Kaldırma işlerinin yapıldığı sahada bulunan herkesin uygun kişisel koruyucu donanım kullanması gerekir. Baret, iş ayakkabısı ve yüksek görünürlüklü yelek temel donanımlar arasındadır. Yük bağlayan kişiler için eldiven önemlidir. Sepetli platformda çalışanlar ise emniyet kemerini sepetteki bağlantı noktasına takmalıdır.

Çalışma sonrası

Kaldırma işi tamamlandıktan sonra da dikkat edilmesi gereken noktalar vardır. Yük yerine indirildikten sonra sabitlenmeden sapanlar çözülmemelidir. Makinenin kolu toplanırken ve destek ayakları kaldırılırken çevrede kimsenin bulunmaması gerekir. Çalışma alanındaki şeritler, makine sahadan tamamen ayrılana kadar kaldırılmamalıdır.

Yaşanan küçük aksaklıklar, örneğin yükün beklenmedik şekilde dönmesi ya da zeminde oturma görülmesi, not edilmeli ve sonraki işlerde dikkate alınmalıdır. Bu tür gözlemler, gelecekteki kazaları önlemenin en etkili yollarından biridir.

Sık yapılan hatalar

Kaldırma işlerinde en sık karşılaşılan hatalar arasında yükün ağırlığının tahminle söylenmesi, sapanların kontrol edilmeden kullanılması, çalışma alanının kapatılmaması ve aynı anda birden fazla kişinin operatöre talimat vermesi sayılabilir. Bu hataların çoğu, işe başlamadan önce yapılacak kısa bir görüşme ve basit bir kontrol listesiyle önlenebilir.

Kaldırma planı

Büyük ve karmaşık kaldırmalarda, yükün ağırlığı, makinenin konumu, kol uzunluğu, bağlama yöntemi ve olası riskler önceden yazılı bir plana dökülebilir. Basit işlerde bile operatörle kısa bir ön görüşme yapmak, sahadaki belirsizlikleri azaltır. Doğru tonajı belirlemek için kaç tonluk vinç gerekir? yazısına göz atabilirsiniz.

Kısa kontrol listesi

İşe başlamadan önce makinenin kontrol raporunu, operatörün belgelerini, sapanların durumunu, yükün ağırlığını, çalışma alanının kapatıldığını ve iletişim yöntemini kontrol edin. Bu listeyi her işte tekrarlamak, güvenliği alışkanlık haline getirir ve sahada geçen süreyi de çoğu zaman kısaltır.

Sık sorulan sorular

Vinç kiralarken iş güvenliğinden kim sorumludur?

Sorumluluk, işin ve sözleşmenin yapısına göre taraflar arasında paylaşılabilir. Genel olarak makinenin uygunluğu ve operatörün yetkinliği kiralama firmasını, çalışma alanının düzenlenmesi ise işi yaptıranı ilgilendirir. Sorumlulukları yazılı olarak netleştirmeniz önerilir.

Periyodik kontrol raporu istemek normal mi?

Evet. Güncel periyodik kontrol raporu, makinenin kontrol tarihinde güvenli çalışma koşullarını sağladığını gösterir. İşini düzgün yapan firmalar bu raporu paylaşmaktan çekinmez.

Yükü kendi ekibim bağlayabilir mi?

Bu mümkündür; ancak bağlamayı yapacak kişinin sapan seçimi, bağlama açıları ve ağırlık merkezi konusunda bilgili olması gerekir. Emin değilseniz firmadan bağlama personeli talep edebilirsiniz.